Wpływ wspólności majątkowej małżeńskiej na udziały w sp. z o.o.

Wprowadzenie.

Z chwilą zawarcia małżeństwa z mocy ustawy, powstaje wspólność majątkowa małżeńska obejmująca przedmioty nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub jednego z nich. Ten ustawowy reżim, określony w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, ma wpływ na wiele aspektów życia gospodarczego, w tym na prawa i obowiązki związane z posiadaniem udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością lub akcji w spółce akcyjnej.

Celem niniejszego artykułu jest zasygnalizowanie, w jaki sposób małżeńska wspólność majątkowa wpływa na nabycie, rozporządzanie i podział tych składników majątku.

1. Ogólne zasady małżeńskiej wspólności majątkowej.

1.1. Pojęcie i zakres wspólności ustawowej.

Wspólność majątkowa małżeńska, zwana wspólnością ustawową, powstaje automatycznie w momencie zawarcia małżeństwa, o ile małżonkowie nie zawarli umowy majątkowej regulującej ich stosunki majątkowe odmiennie. Wspólność majątkowa małżeńska obejmuje majątek nabyty w trakcie trwania wspólności przez jednego lub oboje małżonków. Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków. Do majątku wspólnego należą w szczególności: pobrane wynagrodzenie za pracę, dochody z innej działalności zarobkowej, a także dochody pochodzące zarówno z majątku wspólnego, jak i z majątku osobistego każdego z małżonków. 

Kluczowe dla niniejszej analizy jest domniemanie, zgodnie z którym każdy przedmiot majątkowy nabyty przez jednego z małżonków w trakcie trwania wspólności majątkowej wchodzi w skład majątku wspólnego o czym orzekł Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 lipca 2016 r. (sygn. III CZP 32/16) stwierdzając, że: „(…) istnieje domniemanie faktyczne, iż przedmiot majątkowy nabyty przez jednego z małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków; domniemanie to może zostać obalone przez wykazanie, że nabycie nastąpiło ze środków finansowych, stanowiących majątek osobisty”.

Powyższe oznacza, że w przypadku ewentualnego sporu, np. w postępowaniu o podział majątku to na małżonku, który nabył udziały lub akcje w spółce, spoczywa ciężar wykazania, że środki na ich zakup pochodziły z jego majątku osobistego, a nie wspólnego. 

1.2. Definicja i elementy majątku osobistego.

Małżeńska wspólność majątkowa nie obejmuje wszystkich składników majątku małżonków. Każdy z małżonków w dalszym ciągu posiada swój majątek osobisty, który nie podlega podziałowi w przypadku ustania wspólności. Zgodnie z przepisem art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, do majątku osobistego należą przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej, a także te, które zostały nabyte w trakcie jej trwania, ale na mocy dziedziczenia, zapisu lub darowizny, chyba że spadkodawca lub darczyńca postanowił inaczej. Do majątku osobistego każdego z małżonków należą również przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków.

W kontekście nabywania udziałów i akcji, istotną rolę odgrywa tzw. zasada surogacji. Jeśli udziały lub akcje zostaną nabyte za środki pochodzące z majątku osobistego, to na zasadzie surogacji również one będą stanowiły majątek osobisty nabywcy, pomimo że ich zakup dokonał się w trakcie trwania małżeństwa. W takiej sytuacji zakup udziałów lub akcji nie wymaga zgody drugiego małżonka, ponieważ środki pochodzące na sfinansowanie nabycia udziałów nie wchodziły do majątku wspólnego małżonków. Tytułem przykładu: jeśli jeden z małżonków nabył udziały za pieniądze uzyskane ze sprzedaży nieruchomości, którą posiadał przed ślubem, udziały te staną się jego majątkiem osobistym. 

1.3. Zarząd majątkiem wspólnym.

Oboje małżonkowie są zobowiązani do współdziałania w zarządzie majątkiem wspólnym i mogą go wykonywać samodzielnie. Jednakże, Kodeks rodzinny i opiekuńczy określa czynności, które przekraczają zakres zwykłego zarządu i wymagają wówczas zgody drugiego małżonka. Zgodnie z przepisem art. 37 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, do takich czynności należą:

• czynności prawne prowadzące do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia nieruchomości lub użytkowania wieczystego, jak również prowadzącej do oddania nieruchomości do używania lub pobierania z niej pożytków;
• czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia prawa rzeczowego, którego przedmiotem jest budynek lub lokal;
• czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia i wydzierżawienia gospodarstwa rolnego lub przedsiębiorstwa;
• darowizny z majątku wspólnego, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych.

Jednostronna czynność prawna dokonana bez wymaganej zgody drugiego małżonka jest nieważna. Ważność umowy, która została zawarta przez jednego z małżonków bez wymaganej zgody drugiego, zależy od potwierdzenia umowy przez drugiego małżonka.

Oznacza to, że ww. działania do których wymagana jest zgoda drugiego małżonka są pozbawione skutków prawnych od samego początku w przypadku braku takiej zgody.

1. Udziały w Spółce z o.o. w kontekście wspólności majątkowej małżeńskiej.

2.1. Nabycie udziałów a domniemanie wspólności.

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego, udziały w spółce z o.o. nabyte w czasie trwania małżeńskiej wspólności majątkowej ze środków pochodzących z majątku wspólnego wchodzą w skład tego majątku. Pomimo że wspólnikiem spółki z o.o. jest wyłącznie ten z małżonków, który formalnie dokonał objęcia lub nabycia udziałów, udziały te stanowią współwłasność łączną małżonków. Jest to fundamentalna rozbieżność między wpisem w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS), który wskazuje tylko jednego wspólnika, a rzeczywistym stanem prawnym. Fakt wpisu w KRS nie przesądza o przynależności udziałów do majątku osobistego, a w przypadku sporu o podział majątku wspólnego, ich przynależność do majątku wspólnego będzie domniemywana. 

2.2. Charakter prawny udziałów: rozróżnienie praw korporacyjnych i majątkowych.

W doktrynie prawa oraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego istnieje tzw. koncepcja podziału praw z udziałów na dwie kategorie: 

• Prawa korporacyjne: Przysługują wyłącznie małżonkowi będącemu formalnie wspólnikiem. Obejmują one prawo do podejmowania decyzji na zgromadzeniu wspólników, prawo głosu, prawo kontroli działania spółki oraz prawo do rozporządzania udziałami. 
• Prawa majątkowe: Przysługują obojgu małżonkom, ponieważ udziały w spółce stanowią składnik majątku wspólnego i należą do nich w szczególności prawo do dywidendy oraz prawo do wartości udziałów w przypadku ustania wspólności. 

Przedstawiony powyżej dualizm praw stanowi rozwiązanie prawne, które chroni skład osobowy spółki, jednocześnie zapewniając drugiemu małżonkowi partycypację w ekonomicznej wartości majątku.

2.3. Zgoda małżonka na rozporządzanie udziałami.

Szeroko dyskutowaną kwestią jest wymóg uzyskania zgody drugiego małżonka na zbycie udziałów w sp. z o.o.

W doktrynie wskazuje się, że taka zgoda nie jest wymagana, jeśli zbywane są tylko udziały, a nie całe przedsiębiorstwo. Akcentuje się bowiem, że przepis art. 37 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zawiera zamknięty katalog czynności, do których skutecznego dokonania wymagana jest zgoda małżonka. Wśród nich jest m.in.: zbycie czy odpłatne nabycie nieruchomości lub użytkowania wieczystego, jak również zbycie czy obciążenie przedsiębiorstwa, a także darowizna z majątku wspólnego. W powyższym katalogu brak jest jednak czynności mającej za przedmiot zbycie udziałów w spółce z o.o. i z tego powodu w doktrynie wskazuje się, iż do skutecznego zbycia udziałów posiadanych przez wspólnika-małżonka, należących do majątku wspólnego, zgoda drugiego małżonka nie jest wymagana.

Należy jednak pamiętać, że taka zgoda będzie wymagana m.in. w przypadku sprzedaży przedsiębiorstwa a także darowizny udziałów. Co więcej, pamiętać również należy o przepisie art. 36 (1) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zgodnie z którym małżonek może sprzeciwić się czynności zarządu majątkiem wspólnym zamierzonej przez drugiego małżonka, z wyjątkiem czynności w bieżących sprawach życia codziennego lub zmierzającej do zaspokojenia zwykłych potrzeb rodziny albo podejmowanej w ramach działalności zarobkowej.

Taki sprzeciw małżonka jest skuteczny wobec kupującego udziały, jeżeli kupujący mógł się z nim zapoznać przed zakupem udziałów. Dopiero zatem w przypadku braku zgłoszenia sprzeciwu zgłoszonego przez małżonka, wspólnik-małżonek jest uprawniony do rozporządzenia udziałami bez uczestnictwa drugiego małżonka w takiej transakcji.

2.4. Wpływ ustania wspólności majątkowej małżeńskiej na udziały.

Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2016 r. (sygn. III CZP 32/16) jeżeli wkład wniesiony do spółki należy do majątku wspólnego wspólnika i jego małżonka, również udział w spółce objęty przez wspólnika wchodzi w skład tego majątku wspólnego. Jak zostało wyżej wskazane, małżonkowi wspólnika, w przypadku nabycia udziałów ze środków wchodzących do majątku wspólnego, przysługują prawa majątkowe wynikające z posiadanych udziałów (np. dywidenda).

Ustanie wspólności ustawowej małżeńskiej np. w wyniku rozwodu czy separacji powoduje przekształcenie współwłasności łącznej udziałów we współwłasność w częściach ułamkowych i wpływa na zmiany w sposobie zarządzania majątkiem. Do współwłasności w częściach ułamkowych stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące współwłasności w częściach ułamkowych, a nie zaś przepisy Kodeksu rodzinnego dotyczące wspólności majątkowej małżonków (współwłasności łącznej).

Wskutek postępowania o podział majątku, udziały w spółce, której wspólnikiem jest tylko jeden z małżonków (byłych małżonków) mogą być podzielone pomiędzy nimi. Istnieje zatem możliwość, że udziały te przypadną byłemu współmałżonkowi, który nie jest wspólnikiem spółki. Należy jednak pamiętać, że dzielone są jedynie prawa majątkowe do udziałów, a nie prawa korporacyjne. Sąd może jednak przyznać udziały w całości dotychczasowemu wspólnikowi, nakładając na niego obowiązek spłaty drugiego małżonka. Warto wówczas pamiętać, że wartość udziałów jest ustalana na dzień ustania wspólności majątkowej.

W celu ochrony spółki przed niekontrolowaną zmianą w składzie wspólników, umowa spółki z o.o. może zawierać klauzule ograniczające lub wyłączające wstąpienie do spółki współmałżonka wspólnika, w przypadku, gdy udziały są objęte wspólnością majątkową. O powyższym stanowi przepis art. 183 (1) Kodeksu spółek handlowych.

Mając zatem powyższe na uwadze, warto pamiętać, że planowanie działań gospodarczych powinno być zawsze poprzedzone dogłębną analizą prawną, uwzględniającą specyfikę danego przypadku.

Zachęcamy do kontaktu!